Koloniën van Weldadigheid

De Ommerschans

Ontdek de Koloniën van Weldadigheid- een sociaal experiment uit 1818. Een derde van de Nederlandse bevolking is op dat moment afhankelijk van de hulp van anderen.

In 2021 erkende UNESCO de cultuurlandschappen van Frederiksoord-Wilhelminaoord en Veenhuizen als van uitzonderlijke en universele betekenis voor de hele mensheid.

Het sociaal experiment wilde arme mensen en de arme gronden ontwikkelen. De ‘ verheffing’ van inwoners met werk, onderwijs en morele vorming stond centraal.

De Ommerschans, oorspronkelijk een verdedigingswerk in de 80 jarige oorlog tegen de Spanjaarden werd omgevormd tot 1 van de onvrije Koloniën. Armen die niet functioneerden in de Koloniën van Weldadigheid werden ondergebracht in een van de twee onvrije Koloniën. De andere onvrije kolonie was Veenhuizen dat tot op de dag van vandaag een TBS kliniek is.

Zaterdochtend 6 juni zijn 8 leden van fotoclub Salland op zoek geweest naar de geschiedenis van de Ommerschans en hebben wij eerst een boeiende lezing gehad van onze gids mevrouw Ans Esselink.

Na de lezing hebben de leden de restanten van de Ommerschans, fotografisch, vast gelegd.

Chris de Bont.

De ijskelder die u hier ziet dateert uit de beginjaren van de bedelaarskolonie Ommerschans. De kelder is voornamelijk gebruikt als aardappelbewaarplaats. Nu is het een winterslaapplaats voor vleermuizen.

Bewaarplaats voor ijs

Gangbare westerse ijskelders bestaan meestal uit gemetselde, vaak met aarde bedekte en door bomen beschaduwde ondergrondse ruimtes, die in de winter met zoveel mogelijk natuurlijk ijs uit nabijgelegen en bevroren vijvers en grachten werden gevuld. Door het ijs af te dekken met stro of zaagsel kon het tot ver in de daaropvolgende zomer worden bewaard. Het ijs werd gebruikt om eten, drinken of ruimtes mee te koelen. Soms werd het gebruikt als remedie tegen koorts en andere kwalen.

IJskelders werden dus voornamelijk gebruikt om natuurlijk ijs op te slaan en te bewaren en niet zozeer als bewaarplaats voor levensmiddelen. Met de opkomst van diepvriezers en koelkasten raakten ijskelders in onbruik.

Chris de Bont

De begraafplaats wordt in 1821 gesticht op een oude wal van het verdedigingsbolwerk de Ommerschans. Ze ligt aan de zuidkant richting Ommen en biedt plaats aan ongeveer 5500 graven, waaronder 500 kinderen. De indeling van de begraafplaats is overzichtelijk. Katholieken links (gewijde grond), protestanten rechts. De grafstenen vooraan zijn van personeelsleden van de Straf-en bedelaarskolonie en hun familie. De overleden kolonisten zijn zonder markering op het achterste deel begraven. De witte kruizen zijn van bewoners van de latere tbs-kliniek Veldzicht.

We lichten er één bijzonder verhaal uit. Op 15 oktober 1889 wordt de dertienjarige Sientje Hoogenberk, dochter van een kolonist, vermoord door een verpleegde van het Rijksgesticht Ommerschans. De moord zorgt voor veel ophef in de gemeenschap. Haar rustplaats is goed herkenbaar door de vlinders die op de grafzerk zijn aangebracht.

Chris de Bont.

Paul Albers

Johan Scholte-Albers.

Generaal Johannes van den Bosch

Johan Scholte-Albers

Na de Franse bezetting in Nederland ontstaat er grote armoede, met name in de grote steden waar bedelaars en landlopers een groeiende zorg worden. Generaal Johannes van den Bosch richt daarom in 1818 de Koloniën van Weldadigheid op. Het doel is om onontgonnen gronden in Drenthe en Overijssel te ontwikkelen en werklozen en bedelaars de mogelijkheid te geven een nieuw leven op te bouwen. Deze privéonderneming wordt gefinancierd door vrijwillige bijdragen van duizenden Nederlanders. De vrije kolonies worden gevestigd in Frederiksoord, Wilhelminaoord, Willemsoord en Wortel (België), waar mensen de kans krijgen om zelfstandig landbouw te bedrijven en een nieuw bestaan op te bouwen. Voor degenen die zich niet aan de regels houden en voor bedelaars worden onvrije kolonies opgericht, waaronder de Ommerschans. Later worden ook Veenhuizen en Merksplas (België) toegevoegd. De Ommerschans wordt uiteindelijk de eerste strafkolonie van de Maatschappij van Weldadigheid.

Johan Scholte-Albers.

Beloning van arbeid

De beloning voor arbeid is fl.1,50 per week. Daarvan wordt fl.1,- ingehouden voor kost en werkkleding. 50 cent wordt uitbetaald. Eerst in bonnen, later in roodkoperen, ijzeren en blikken munten; Ommerschansgeld. Het is buiten het gesticht niks waard en kan alleen in de winkel van het gesticht worden gebruikt. Kun je niet werken, dan word je gekort. Werk je extra dan verdien je meer. Als je zo fl. 25,- spaart
word je ontslagen.

Johan Scholte-Albers

Fiets door de natuur en wandel in de voetsporen van de bedelaars. Beleef en ervaar de Ommerschans. Daar waar Generaal Johannes van den Bosch 200 jaar geleden de Maatschappij van Weldadigheid oprichtte. Tot op de dag van vandaag zijn de sporen van zijn gedachtegoed hier nog terug te vinden. Een uniek stuk Nederlandse geschiedenis met een rijke historie gelegen in Overijssel.

Johan Scholte-Albers.

Johan Scholte-Albers

Joke Boksebeld

Cor Hietberg

Bernard Sandman

Het kanon in de Ommerschans is dé verzamelplek voor rondwandelingen in de prachtige omgeving.

Het kanon dient bij aan een betere visualisatie van de geschiedenis van de voormalige vestiging Ommerschans. Het antieke wapen staat vlak naast de Balkerweg en is voor voorbijgangers niet te missen (Balkerweg 84). Dit is het niet alleen startpunt voor avontuurlijke wandelingen, maar hier kunt u ook gemakkelijk uw auto parkeren. Ook staat er een handig bord met een overzicht van verschillende rondwandelingen, zodat u kunt kiezen welke route het beste bij u past. Terwijl u zich voorbereidt op de wandeling, kunt u ook meer te weten komen over de rijke geschiedenis van de Ommerschans bij onze informatieve zuil. Deze zuil verstrekt informatie over de schans.

Bernard Sandman

Je kunt heerlijk wandelen in de omgeving van de Ommerschans. Zoek een mooie wandeltocht uit en laat je leiden door het historische gebied. Ervaar de bijzondere geschiedenis van 200 jaar geleden en zie de monumenten van heel dichtbij. Of trek eropuit in de natuur en ontdek de geuren en kleuren van het seizoen.

Bernard Sandman

De begraafplaats wordt in 1821 gesticht op een oude wal van het verdedigingsbolwerk de Ommerschans. Ze ligt aan de zuidkant richting Ommen en biedt plaats aan ongeveer 5500 graven, waaronder 500 kinderen. De indeling van de begraafplaats is overzichtelijk. Katholieken links (gewijde grond), protestanten rechts. De grafstenen vooraan zijn van personeelsleden van de Straf-en bedelaarskolonie en hun familie. De overleden kolonisten zijn zonder markering op het achterste deel begraven. De witte kruizen zijn van bewoners van de latere tbs-kliniek Veldzicht.

We lichten er één bijzonder verhaal uit. Op 15 oktober 1889 wordt de dertienjarige Sientje Hoogenberk, dochter van een kolonist, vermoord door een verpleegde van het Rijksgesticht Ommerschans. De moord zorgt voor veel ophef in de gemeenschap. Haar rustplaats is goed herkenbaar door de vlinders die op de grafzerk zijn aangebracht.